Việt Nam Hùng Cường
[3] Giáo dục Ý thức

Chúng ta kết thúc phần hai với việc chỉ ra yếu tố quan trọng nhất trong phương trình phát triển: Con người.

Trong góc nhìn hạn hẹp của tôi, chỉ khi con người phát triển, thì ta mới có nhân tố để tập thể phát triển, từ đó xã hội cũng phát triển theo, đây chính là nền móng vững chắc nhất để phát triển đất nước, chứ không phải là rừng vàng, biển bạc, tài nguyên thiên nhiên, hay danh lam, thắng cảnh.

Dĩ nhiên, tài nguyên thiên nhiên là một bệ phóng không hề nhỏ, thậm chí là một bệ phóng rất lớn để một quốc gia trở nên thịnh vượng, nhưng nếu không có yếu tố con người, với góc nhìn cho tập thể, cho xã hội, cho dân chúng, thì đôi lúc điều này vẫn chưa đủ.

Giống như những đứa trẻ sinh ra tại một gia đình giàu có, chúng mặc nhiên có một xuất phát điểm tốt hơn, nhưng suy cho cùng, xét trên con đường dài, có lẽ giáo dục mới là quan trọng nhất, không chỉ cho sự phát triển dài hạn của kinh tế, mà còn về an sinh xã hội, sức khỏe tâm lý, thể chất, cũng như cảm giác hạnh phúc nói chung của mỗi con người.

Để đi tiếp vào câu chuyện, tôi cũng cần phải đính chính và xác nhận lại rõ với mọi người, đó là tôi không phải là một người có đầy đủ kiến thức cho những lĩnh vực rất rộng, rất sâu này. Tuy vậy, tôi vẫn muốn chia sẻ đôi dòng suy nghĩ của mình, cốt cũng là muốn nhìn nhận về một tương lai tươi sáng một cách lạc quan, nhưng cũng không thiếu thận trọng.

Tôi hay quan niệm rằng, nếu con người không có giáo dục, không có định hướng của những người đi trước, thì chúng ta…

Chính xác chỉ là những con khỉ

Đến tiếng người cũng chẳng biết nói, chứ chưa nói đến cái ăn, cái mặc. Giống như cậu bé Tarzan được nuôi nấng trong rừng rậm, khi ta không có sự giáo dục của thế hệ trước, với vô vàn kiến thức tích lũy qua hàng ngàn năm, thì trên một khía cạnh bỏ qua sự lãng mạn, ta cũng chẳng được gọi là con người.

Vì như Newton đã từng nói, thành công của ông là do được đứng trên vai người khổng lồ, mà người khổng lồ ở đây, chính là những phát kiến và kiến thức của những thế hệ trước để lại.

Để 20 năm sau đạt được giấc mơ lớn, đó là Việt Nam có thể trở thành một quốc gia Hùng Cường, thì chúng ta phải nhìn nhận, di chuyển và thay đổi từ những điều nhỏ bé.

Vậy, những điều nhỏ bé là những điều như thế nào?

Xin thưa, những điều nhỏ bé, thực sự là những điều nhỏ bé, những điều đôi khi ngay đến cả trẻ con của những nước đã phát triển có thể làm, trong khi người trưởng thành của chúng ta còn chẳng làm được, do vô số những ngụy biện “rất hợp lý”.

Trong những dịp được đi du lịch nước ngoài, tôi luôn nhận thấy sự chênh lệch đến kinh ngạc giữa dân trí của họ với chúng ta. Điều này có thể sẽ làm một vài người cảm thấy không thoải mái khi nghe, nhưng sự thật vẫn là sự thật, có lẽ khi ta nhìn nhận được điều đó, rồi hiểu và chấp nhận nó, thì ta mới đến được việc quyết định có thay đổi nó hay không, chứ chưa nói đến việc có thay đổi được hay không. Vì những điều nhỏ, đôi khi lại rất “khó” thực hiện.

Cũng như việc chúng ta có sự phân biệt với người thành thị và người thôn quê, với người Kinh và người dân tộc thiểu số, với những nước láng giềng lạc hậu hơn ta như Lào, Campuchia. Thì, bản thân đất nước ta, cũng sẽ được những người đến từ quốc gia cao hơn, nhìn nhận như vậy, dù ít hay nhiều, dù chủ động hay trong tâm thức.

Tôi vẫn nhớ lần sang Bangkok thứ hai của mình, trong chuyến đi khoảng 6 ngày này, tôi vỏn vẹn đếm được… 4 tiếng còi xe, mặc cho đặc sản tắc nghẽn giao thông của họ. Trong chuyến đi Đài Loan gần đây, tôi cũng chỉ đếm được 4 xe bấm còi ở Đài Bắc, và 2 xe bấm còi ở Đài Trung. Và khi cần bấm còi, đại đa số họ cố gắng bấm rất nhẹ nhàng, lịch sự, trừ trường hợp nguy hiểm, mà trường hợp này cũng rất hiếm khi xảy ra, vì ai cũng tuân thủ đúng luật và tôn trọng pháp luật, cũng như tôn trọng con người. Xe cứ đúng làn mà đi, hạn chế chuyển làn, đến lượt thì di chuyển, có người đi bộ thì luôn luôn nhường đường…

Trên các tuyến MRT hay BTS, tất cả các toa luôn trật tự, chẳng ai ăn uống hay có tiếng động, mọi người dùng điện thoại đều có tai nghe, hoặc không xem video khi ở nơi công cộng hay trong thang máy. Và hiển nhiên, việc xếp hàng ở bất cứ nơi đâu, là một điều cơ bản mà ai cũng biết và chẳng gặp vấn đề gì để tuân thủ…
Trong những chuyến đi của tôi, những tiếng cười quen thuộc của Tiktok, những tiếng nhạc Vinahey hay Slap sập xình chẳng hề tồn tại. Sang đường đơn giản là đúng vạch, đèn xanh thì đi, đèn đỏ thì dừng. Đi bộ phải chờ đèn 3 phút cũng là điều hoàn toàn bình thường, rác cầm trong tay, có thùng thì vứt…

Hàng quán, đường phố đều sạch sẽ, được nhận thì cảm ơn, làm sai thì xin lỗi, làm ra làm, chơi ra chơi, mọi việc đều chuyên nghiệp. Việc di chuyển có chẳng may gần va vào nhau thì hai bên cũng đều nhận lỗi rất nhanh về mình như một phản xạ tự nhiên. Trẻ con mặc nhiên đều ứng xử chuẩn mực, chẳng đụng vào đồ không phải của mình, chẳng nói to hay la hét vô cớ, cũng chẳng có câu “trẻ con mà” nào được phát ra…

Ví dụ thực tế nhất mà tôi có, là có lần bức ảnh sinh viên xếp hàng dài dằng dặc để gửi xe tại Đại học Thăng Long (nơi tôi vẫn nợ môn Kế toán doanh nghiệp và chưa ra trường), chẳng ai bảo ai, đó là văn hóa tại đây, một việc tôi nghĩ là chẳng khó để thực hiện. Thế nhưng các bình luận bên dưới lại chủ yếu là đả kích, là nghi ngờ, là cho rằng chẳng ai đi xếp hàng như vậy, chắc là có giảng viên đang đứng trông, chắc là làm màu để chụp ảnh, hay một số điều khác. Tôi thực sự bất ngờ với phản ứng này, bởi điều đơn giản mà trẻ con 6 tuổi cũng hiểu và có thể làm theo, tại sao lại là một điều không thể tin được? Và xa hơn, tôi lại nhớ đến bức ảnh chụp một loạt xe máy tắc đường tại Đài Loan, và chẳng lấy một xe lấn sang vạch đường đối diện.

Câu chuyện này cũng đã phải được 8 năm, trong 8 năm ấy các thế hệ tiếp theo lại ra đời, lớn lên và phát triển. Việc xếp hàng có lẽ đã được thực thi văn minh hơn trước rất nhiều với thế hệ Gen Z, Gen Alpha, khi các bạn đã được hội nhập tốt hơn với thế giới, và Việt Nam cũng đã phát triển hơn cả về kinh tế lẫn văn minh.

Ngày nay, khi cần có việc hành chính công, hay gặp gỡ công an tại phường, quận, tôi đều thấy chất lượng dịch vụ, chất lượng giao tiếp, sự tử tế và tôn trọng, đã đều đi lên một cách đáng kể. Sóng sau đã xô sóng trước.

Có hay chăng những vấn đề thiếu văn minh, sẽ chủ yếu đến từ những thế hệ trước, nhưng cây già thì khó uốn, mà để uốn được cây non, thì người uốn chính là thế hệ của hiện tại.

Người ta hay chỉ trích các bạn Gen Z, tôi lại thấy các em có rất nhiều ưu điểm vượt trội, dám nghĩ, dám làm, dám sống cho mình nhưng dĩ nhiên cũng đi kèm nhiều vấn đề mới phát sinh. Nhưng khi thế hệ sau gặp phải những vấn đề mà ta đang lên án, thì có lẽ ta phải nhìn nhận lại những thế hệ trước, vì con hư tại bố mẹ, mà cháu hư tại ông bà, chẳng phải tại ai xa lạ.

Có chăng, ta phải chịu trách nhiệm chính với chính con em của mình, và các thế hệ sau. Tức là phải có giáo dục, ở đây là giáo dục Tiên học Lễ, Hậu học Văn, chứ không phải trào lưu khoe mẽ, chạy theo điểm số, chạy theo thành tích, chạy đua theo việc học thêm nếm, mà lấy mất tuổi thơ của chúng, để sau này lại hỏi tại sao chúng thiếu đi vài kỹ năng xã hội, tại sao chúng chỉ quan tâm đến công việc và vài ba đồng vàng, đồng bạc.

Khi ý thức, nhận thức đã đủ, con người sẽ tiến gần hơn với phần người, và xa hơn với phần con. Khi mỗi người nghĩ cho người khác nhiều hơn, xã hội sẽ càng dễ thở và chan hòa. Từ những nhận thức cao hơn, xã hội trở nên văn minh hơn, từ những việc nhỏ được đổi thay, những việc lớn dần tự vào quỹ đạo.

Ý thức và Giáo dục là hai đề tài rất lớn không thể gói gọn trong một bài viết, hay nói xong trong một sớm một chiều. Trong khuôn khổ của bài viết, tôi nghĩ các ý cũng đã được nêu đủ tuy có thể là hơi dài với một số người.

Những điều này đều là những điều nhỏ mà ai cũng có thể tự nhìn nhận, tự đánh giá và nếu có nhu cầu, thì tự thay đổi và phát triển bản thân, cho mình cũng như cho thế hệ sau, và cuối cùng lại trở thành cho tập thể và cho đất nước.

Ông cha ta đã đứng vững trước cả quân Nguyên Mông, kháng chiến thành công với các Đế Quốc, lấy máu và mồ hôi, nước mắt để chiến đấu, với Điện Biên Phủ trên không, với Địa Đạo Củ Chi dưới lòng đất, với trận chiến đẫm máu tại Thành cổ Quảng Trị…

Thì việc của chúng ta, là con cháu sau này, thay đổi và dựng xây đất nước, chẳng phải là điều quá to tát.
Để sống xứng đáng với những gì thế hệ ông cha để lại.
Để phát triển trên nền móng được xây bằng xương máu và nước mắt.
Để vươn mình ra bốn bể năm châu.

Vì một Việt Nam Hùng Cường!

[Còn tiếp] Hồi cuối: Ý Chí Dân Tộc
*Ảnh: Văn Miếu Quốc Tử Giám